Cù Lao Chàm, vương quốc của chim Yến
Hoa Ngõ Hạnh
Chỉ
có 3 giờ đồng hổ đi từ phố cổ đến Cù lao Chàm. Rồi
đây con tàu này sẽ đưa khách du lịch ra cù lao. Du lịch
Hội An đâu chỉ là phố cổ...
Sau ba tiếng bồng bềnh
giữa biển khơi, Cù lao Chàm đã hiển hiện ra xanh ngắt
với 7 hòn đảo lớn nhỏ. Cù lao Chàm được nhiều thương
gia châu Á và phương Tây biết đến từ hơn mười thế
kỷ với nhiều tên gọi khác nhau. Có giả thuyết cho rằng
Cù lao Chàm là nơi giam giữ tù binh của vương quốc Chămpa
trước kia. Song, một số nhà nghiên cứu không đồng ý
với giả thuyết này trên cơ sở Cù lao Chàm là đất thiêng
của người Chăm nên không thể dùng làm "trại" tù
binh được. Vừa qua khi san ủi mặt bằng để làm đường
người ta phát hiện ra nhiều hiện vật Chăm tại Hòn Lao.
Ở bãi Hương có một miếu thờ mà dân gian thường gọi là
Miếu Thái Giám. Theo phỏng đoán của nhà nghiên cứu
Nguyễn Văn Xuân có thể đây là miếu thờ ông Trịnh Hòa-
một quan thái giám của Trung Hoa được mệnh danh là
Christoph Colomb của châu Á (!). Cũng theo một giả thuyết
của ông Nguyễn Văn Xuân thì Cù lao Chàm đã từng là Hồng
Kông... hụt. Sự việc có thể tóm tắt như sau: Năm 1793 ba
chiến hạm lớn của Đặc sứ đặc mệnh toàn quyền Anh
Macarthay bỏ neo tại cảng Đà Nẵng trong vòng một tháng. Phái
bộ Anh đã cử đoàn đi khảo sát Cù lao Chàm và có tường
trình kỹ về đảo này. Năm 1804, đại diện cao cấp của công
ty Anh quốc đóng tại Quảng Châu-ông Robert được phái sang
thương thuyết với vua Gia Long nhưng thất bại. Mãi đến năm
1821, đặc phái viên John Crawfurd lại được cử sang Huế để
thương thuyết với vua Minh Mạng nhưng cũng bị từ chối.
Ba lần thương thuyết không thành công. Mục đích của người
Anh là xây dựng một căn cứ để dễ bề tiếp xúc với
Quảng Châu và các quốc gia khác. Đến khi chiến tranh nha
phiến nổ ra (1839-1842) và kết thúc là hiệp ước Nam Kinh
đã giúp người Anh có được Hồng Kông.
Như vậy, giả thuyết
nếu triều đình Nguyễn chấp nhận sự thương thuyết của
người Anh thì lịch sử đã có một dòng chảy khác và Cù
lao Chàm đã có một số mệnh khác. Nói như vậy để thấy
rằng Cù lao Chàm có một vị trí quan trọng đặc biệt.
Nằm ở một vị thế hiểm trở, từ lâu Cù lao Chàm đã là
vương quốc của loài chim Yến. Chim yến bay đến làm tổ và
sinh sôi nảy nở trong nhiều hang đá cheo leo. Nghề khai thác
yến sào cũng đã có từ lâu đời. Sách "Phủ biên
tạp lục" có ghi:
"Xã Trung Châu, phủ Thăng Hoa, tỉnh Qủang Nam có nghề
yến sào...".
Yến sào ngày xưa là
một trong 16 mặt hàng xuất khẩu chủ lực của Hội An, giá
trị của nó chỉ sau sừng tê giác. Tương truyền về nghề
yến ở Cù lao Chàm như sau: Vợ chồng ông Trần Công Tiến
đi câu bị bão đánh dạt ra đảo. Bị kẹt lại nhiều ngày,
hết lương thực ông bèn bứt lấy tổ yến để ăn. Ăn
xong thấy người khỏe hẳn ra. Sau khi thoát nạn ông đã
tổ chức khai thác loại sản vật quý hiếm này.
Truyền thuyết kể như
thế nhưng đội khai thác yến đầu tiên mới được thành
lập vào năm 1806 dưới thời vua Gia Long do ông Hồ Văn Hòa
làm quan chuyên quản. Ông này sau được triều Nguyễn sắc
phong "Quản linh tam tỉnh yến hộ". Hiện ở bãi Hương
có miếu thờ ông Hồ Văn Hòa và lễ tổ nghề yến diễn
ra hàng năm vào ngày 7 tháng 3. Theo anh Đinh Hồng Sơn- khai thác
yến Cù lao Chàm- yến ở đây gồm có 4 loại: "Quang-
thiên-bài- địa". Yến làm tổ chủ yếu ở các hang:
hang Khô, hang Tai, hang Tò Vò, hang Cả và hang Trăn. Trong đó
hang Khô là hang lớn nhất.